وقتی بحران آب، فرصت را میآفریند
استان بوشهر، نگین خلیجفارس، با وجود همسایگی با پهنهای آبی بینظیر، امروز در زمرهی خشکترین و بحرانیترین مناطق ایران از نظر منابع آبی قرار دارد. آمارها گویای واقعیتی تلخ هستند: بارندگی سالانهای کمتر از ۲۲۰ میلیمتر در کنار تبخیر بیش از ۳۵۰۰ میلیمتر و برداشت حدود 3 برابر از حد مجاز از منابع آب تجدیدپذیر سطحی و زیرزمینی استان، معادلهای نابرابر را رقم زده که در آن آب، کمیابترین و همزمان حیاتیترین سرمایهی استان در معرض آلودگی و نیز نایاب شدن قرار گرفته است.
اما در همین شرایط بحرانی، گنجینهای پنهان و مغفولمانده وجود دارد که میتواند نه تنها بخش بزرگی از مشکلات آبی استان را حل کند، بلکه زمینهساز توسعهای پایدار در حوزههای کشاورزی، صنعت، گردشگری و اشتغال شود. این گنجینه، چیزی نیست جز پساب، فاضلاب و آبهای خاکستری که امروز با غفلت و بی توجهی، نه تنها هدر میروند، بلکه به تهدیدی جدی برای محیطزیست دریایی خلیجفارس و اقتصاد دریامحور استان تبدیل شدهاند.
استان بوشهر در ترازوی کمآبی؛ واقعیتهایی که باید دید
بر اساس محاسبات علمی، حجم آب تجدیدپذیر قابل بهره برداری استان بوشهر بر اساس استانداردهای بینالمللی، حدود 326 میلیون متر مکعب است. اما برداشت فعلی استان، بهمراتب فراتر از این حد مجاز است و تقریبا بیش از 900 میلیون مترمکعب می باشد. همین موضوع(برداشت حدود سه برابری نسبت به توان اکولوژیک استان)، عامل اصلی فرونشست زمین، افزایش شوری منابع آب، خشک شدن چشمهها و قناتها و کاهش آورد رودخانهها در استان محسوب میشود.
چاههای غیرمجاز و انتقال آب های غیرقانونی، این بلای خانمانسوز، طی ۳۵ سال اخیر در استان رشد ۵۵۳ درصدی داشتهاند. هر چاه غیرمجاز با سطح کشت متوسط ۲۰ هکتار، سالانه حدود 4۰۰ هزار مترمکعب آب را از سفرههای زیرزمینی به یغما می برد و اثر تخریبی آن، معادل دو سد متوسط با هزینهی ساخت ۲۰۰۰ میلیارد تومانی است. دشت بوشکان، که روزگاری قطب ذرت استان بود، امروز در آستانهی مهاجرت اجباری ۳۰ هزار نفر ساکن خود قرار دارد، زیرا بهره برداری بیش از حد برای کشت های آب بری مانند ذرت و نیز اثر تخریبی چاههای غیرمجاز، آبخوان این منطقه را به کام خشکی کشاندهاند. حکایت دیگر دشت های استان نیز تقریبا مشابه این دشت است. از دشت پلنگ گرفته تا دیر و کنگان و تنگ ارم و جم و اهرم و...
۱۸ میلیون مترمکعب فرصت؛ که به کام دریا میرود
شهر بوشهر روزانه حجم عظیمی فاضلاب تولید میکند که سالانه به حدود ۱۸ میلیون مترمکعب میرسد. این حجم، نه فقط یک آلایندهی زیستمحیطی، بلکه یک منبع استراتژیک آب است که متأسفانه ۱۰۰ درصد آن بدون تصفیه ، وارد خلیجفارس میشود. جالب اینجاست که این پساب، شیرینتر از ۹۶ درصد منابع آب سطحی و زیرزمینی استان است و ارزش اقتصادی آن، بر اساس هزینهی تأمین هر مترمکعب آب توسط دولت، حدود ۴۵۰۰ میلیارد تومان در سال برآورد میشود.
بازچرخانی این حجم عظیم، میتواند کل نیاز آبی صنعت و خدمات شهرستانهای بوشهر و تنگستان، کل آب فضای سبز شهرهای بوشهر، دلوار، چغادک و عالیشهر را تأمین کرده و علاوه بر آن، زمینهساز ایجاد یک کشت و صنعت بیش از ۲۰۰۰ هکتاری با اشتغال پایدار برای بیش از ۲۰۰۰ نفر شود. این یعنی توسعهای که نه تنها به منابع آب شیرین فشار نمیآورد، بلکه با حفاظت از محیط زیست دریایی، زمینهساز اقتصاد دریامحور واقعی و پایدار خواهد بود.
آب خاکستری و شورابه؛ داشتههایی که نادیده گرفته میشوند
در کنار فاضلاب شهری، منابع ارزشمند دیگری نیز در استان وجود دارند که مغفول ماندهاند. آب خاکستری (آب حاصل از شستشو در منازل و اماکن عمومی که معادل 85 درصد آب مصرفی منازل می شود) و شورابههای حاصل از آبشیرینکنهای خانگی که بخش قابل توجهی از منازل استان بوشهر دارای آن می باشند، حجم عظیمی از آب قابلاستفاده را تشکیل میدهند. هر واحد مسکونی در بوشهر با نصب سیستمهای سادهی بازچرخانی، میتواند تا ۴۰ درصد از مصرف آب شرب خود را کاهش دهد و این یعنی صرفهجویی سالانه حدود ۴۵ میلیون مترمکعب در سطح استان.
الگوی کشت بهینه و کم آب بر نیز یکی از کلیدهای اصلی خروج از بحران است زیرا طبق یافته های علمی، تدوین یک الگوی کشت بهینه در بخش کشاورزی به عنوان مصرف کننده عمده آب در استان و کشور می تواند تا بیش از 40 درصد کاهش مصرف آب را در پی داشته باشد. جایگزینی محصولات آببر همچون ذرت یا مثلا چغندر قند پاییزه با نیاز آبی بیش از ۱۴ هزار مترمکعب در هکتار (حدود سه برابر مصرف آب در کشت هایی مانند هندوانه و صیفی جات)، با محصولات کممصرف و سازگار با اقلیم مانند برخی اپونتیا و...، میتواند ضمن افزایش بهرهوری مصرف آب، فشار بر منابع آبی را بهشدت کاهش دهد. مفهوم آب مجازی نیز در این میان نقشی کلیدی ایفا میکند؛ واردات محصولات آببر از مناطقی که از بهرهوری بالاتری برخوردارند، به معنای صرفهجویی در منابع آبی داخلی است.
نکسوس و سازگاری با کمآبی؛ چارچوبی برای مدیریت یکپارچه
بحران آب در بوشهر، تنها یک مسئلهی هیدرولوژیکی نیست. این بحران، شبکهای پیچیده از تعاملات میان آب، انرژی و غذاست. رویکرد نکسوس (همبست آب، انرژی و غذا) تأکید دارد که این سه بخش بهطور جداییناپذیری به هم وابسته هستند. در استان بوشهر، تولید غذا (کشاورزی) به آب و انرژی نیاز دارد، تأمین آب به انرژی وابسته است، و تولید انرژی (نیروگاهها) نیز به آب نیازمند است.
مطابق داده های موجود(مصرف سه برابری آب در استان بوشهر نسبت به توان اکولوژیک و منابع تجدیدپذیر این استان)، سازگاری با کم آبی و کاهش مصرف آب در حد مجاز آن یعنی برابر با توان اکولوژیک استان تنها راه حل بحران آب و نجات کشاورزی و امنیت غذایی در این جغرافیای سرزمینی می باشد. سازگاری با کمآبی در این چارچوب، به معنای مدیریت یکپارچه و هماهنگ هر سه بخش موجود در رویکرد نکسوس است. این رویکرد نیازمند حکمرانی بهینه منابع آب، تعادل بخشی منابع آب زیرزمینی از طریق کنترل چاههای غیرمجاز، اصلاح الگوی کشت، و مشارکت مردمی در تصمیمگیریها و اجرای برنامههاست. بدون این نگاه سیستمی، هرگونه اقدام جزیرهای، نه تنها گرهگشا نیست، بلکه ممکن است بحران را تشدید کند.
مسئولیتپذیری فردی و اجتماعی؛ حلقهی مفقودهی مدیریت منابع آب
در کنار راهکارهای کلان و زیرساختی، نمیتوان از نقش مسئولیتپذیری فردی و اجتماعی در مدیریت منابع آب غافل شد. تحقیقات و تجریات متعدد ملی و بین المللی نشان داده است که مسئولیتپذیری، بهویژه در بعد فردی و اجتماعی، تأثیر معناداری بر صرفهجویی در مصرف آب دارد. این مسئولیتپذیری، از نصب شیرآلات استاندارد و کاهندههای مصرف در منازل (که تا ۲۸ درصد کاهش مصرف را به همراه دارد) تا پرهیز از آبیاری غیراصولی فضای سبز و خودداری از شستشوی حیاط و خودرو با آب شرب تا تعیین الگوی بهینه کشت و تغییر شیوه آبیاری در مزرعه یا نخلستان توسط کشاورز، در رفتار روزمرهی هر شهروند تجلی مییابد.
آموزش و فرهنگسازی در این میان، نقشی بیبدیل ایفا میکند. مشارکت مردمی در طرحهای مدیریت منابع آب، نه تنها به اجرای بهتر برنامهها کمک میکند، بلکه با ایجاد حس تعلق و مسئولیت جمعی، زمینهساز پایداری بلندمدت اقدامات خواهد بود.
جمعبندی؛ از امروز تا فردایی پایدارتر
روز «پساب، محیط زیست و توسعه پایدار»، فرصتی مغتنم است برای بازنگری در رویکردهای گذشته و حرکت بهسمت آیندهای که در آن آلودگی منابع آب جایی ندارد، فرونشست زمین متوقف میشود، محیط زیست دریایی خلیجفارس از تهدیدات انسانی و ورود انواع فاضلاب انسانی و صنعتی در امان میماند، و توسعه پایدار به جای شعار، به واقعیتی ملموس در استان بوشهر تبدیل میشود.
پیشنهادهای عملیاتی برای تحقق این آینده عبارتاند از:
۱. بازچرخانی کامل فاضلاب شهری و ورستایی و استفاده از آن در صنعت، فضای سبز و کشاورزی
۲. اصلاح الگوی کشت موجود با تأکید بر محصولات کمآببر و سازگار با اقلیم استان و تغییر شیوه آبیاری در نخلستان ها و مزارع
۳. مدیریت جامع و یکپارچه حوزه آبخیز با رویکرد نکسوس و همکاری همه دستگاههای اجرایی
۴. رفع معضل چاههای غیرمجاز، انتقال آب های غیرقانونی و جلوگیری از برداشت بیرویه از سفرههای زیرزمینی
5. کاهش هدررفت منابع آب شرب از طریق بازچرخانی آب و نوسازی و بهسازی شبکه توزیع
6. ارتقای بهرهوری مصرف آب در همه بخشها با استفاده از فناوریهای نوین
7. آموزش و فرهنگسازی همگانی برای نهادینهسازی مسئولیتپذیری فردی و اجتماعی در مصرف آب
8. سرلوحه قرار گرفتن توجه به توان اکولوژیک هر منطقه در تصمیمات توسعه ای استان
استان بوشهر با تکیه بر داشتههای ارزشمند خود، میتواند به الگویی موفق در توسعه پایدار و مدیریت منابع آب در مناطق ساحلی ایران تبدیل شود. این مهم، تنها با همت جمعی، حکمرانی بهینه و مشارکت مردمی محقق خواهد شد.
*جابر مظفریزاده، مدیر محیط زیست و کیفیت منابع آب
